Instytucja

Uniwersytet Jana Kochanowskiego

ul. Żeromskiego 5, 25-369 Kielce

Stacja Monitoringu Katedry Ochrony i Kształtowania Środowiska na Świętym Krzyżu

Adres i kontakt

Stacja Monitoringu Katedry Ochrony i Kształtowania Środowiska UJK Kielce

ul. Świętokrzyska 15, 25-406 Kielce

(woj. świetokrzyskie)

Tel: 41 349 64 27, fax. 41 349-64-18

e-mail: marjo@ujk.edu.pl

WWW

Kierownik Stacji

prof. dr hab. Marek Jóźwiak

Lokalizacja Stacji

Stacja Bazowa  Zintegrowanego Monitoringu Środowiska Przyrodniczego Święty Krzyż jest zlokalizowana na obszarze Świętokrzyskiego Parku  Narodowego, na Wyżynie Środkowomałopolskiej w Krainie Gór Świętokrzyskich, 50o53 N i 21o02 E na wysokości 513,5 m n.p.m., w krajobrazie gór średnich i niskich.

Charakterystyka zlewni badawczej ZMŚP

Stacja Bazowa ZMŚP Św. Krzyż znajduje się na terenie  zlewni leśno-rolniczej I rzędu na stoku północnym głównego masywu  Łysogóry. Leśną część tej zlewni podzielono na 3 strefy wysokościowe (Jóźwiak 2001):

- wierzchowinową, powyżej 500 m n.p.m., ze średnimi opadami rocznymi powyżej 850 mm, na stoku długości około 395 m, z znacznymi spływami powierzchniowymi podczas roztopów i opadów, w czasie okresów bezodpływowych z śródglebowymi odpływami tranzytowymi;

- stokową od 500 do 340 m n.p.m. , z średnimi opadami rocznymi od 850 do 800 mm na stoku długości około 705 m, z krótkotrwałymi odpływami powierzchniowymi podczas roztopów i opadów, tu dominują tranzytowe odpływy wód śródglebowych  tworzące liczne lokalne lustra wód stokowych;

- podnóża stoku od 340 do 300 m n.p.m. z opadami rocznymi od 800 do 700 mm, w pasie występowania źródeł na stoku o długości około 100 m dostarczających wód do licznych potoków górskich dopływających do rzeki Pokrzywianki;

Duża różnorodność skał macierzystych gleb i odrębny styl rzeźby regionu Gór Świętokrzyskich, ukształtowane od paleozoiku do czwartorzędu, warunkują niepowtarzalność pokrywy glebowej tego regionu w porównaniu z innymi obszarami Polski. W Górach Świętokrzyskich dominują gleby wytworzone ze zwietrzelin i osadów czwartorzędowych różnego wieku, składu mineralogicznego i uziarnienia w seriach plejstoceńskich pokryw stokowych, osadów fluwialnych, morenowych i eolicznych, zazębiających się z deluwiami i zwietrzelinami powstającymi na miejscu. Na grzbietach pasma łysogórskiego znajdują się fragmenty trzeciorzędowych i plejstoceńskich powierzchni denudacyjnych, zlokalizowane na wysokościach 300 – 380 m, 520 – 550 m i 570 – 600 m n.p.m., uzależnione głównie od ich budowy geologicznej.

W górskiej pokrywie glebowej znajdują się gleby  litogeniczne (niestrefowe)z dominującymi cechami materiału skalnego, gleby autogeniczne z profilem zróżnicowanym na sekwencje poziomów pod wpływem biotycznych i klimatycznego czynników, zaliczane do gleb strefowych i piętrowych oraz gleby semihydrogeniczne, hydrogeniczne i napływowe, należące do śródstrefowych o genezie uzależnionej od dominującego wpływu czynnika wody ze specyficznymi zbiorowiskami roślinnymi.

Typ krążenia wody na obszarze głównego masywu Łysogór, na którego północnym stoku jest zlokalizowana Stacja Bazowa jest szybki. Związany jest on z silnym nachyleniem  stoku, z częstymi opadami, słabą przepuszczalnością pokryw soliflukcyjnych zbudowanych z glin pyłowych na terasach krioplanacyjnych oraz  dobrą przepuszczalnością ciągłych pokryw gołoborzy. Odpływ rzeczny jest typu niwalnego, ze średnim odpływem miesiąca wiosennego marca lub kwietnia przekraczającym 180 % średniego odpływu rocznego i znaczną przewagą zasilania powierzchniowego.

Centralna część Gór Świętokrzyskich, na terenie której znajduje sie SB Święty Krzyż,  wyróżnia się wśród sąsiadujących regionów indywidualizmem klimatycznym wyznaczonym przez wiele cech. Między innymi należą do nich: sumy rocznych opadów  wyższe od 650 mm, średnie roczne temperatury niższe od 7oC, średnie temperatury   powietrza w styczniu niższe od -4oC, średnie temperatury powietrza lipca niższe od 17,5oC, średni czas trwania lata termicznego krótszy od 90 dni, średni czas trwania zimy termicznej liczący ponad 100 dni, średnie sumy parowania terenowego ponad 450 mm (Paszyński, Niedźwiedź 1991), średni roczny maksymalny zapas wody w pokrywie śnieżnej ponad 75 mm.

Pokrycie terenu stanowią głównie lasy 978,78% i użytki rolne 19%, na które składają się grunty orne 13,94%, trwałe użytki zielone 3,52% oraz sady 1,54%. Pokrycie terenu stanowią także zabudowania (0,88%) i zadrzewienia (1,35%).

Obszar Stacji Bazowej ZMŚP Święty Krzyż wyniesiony w stosunku do otoczenia od 100 do 300 m znajduje się pod wpływem zarówno lokalnych jak i zdalnych emisji przemysłowych i transportowych, szczególnie z kierunków dominujących zachodnich oraz północno- i południowo zachodnich wiatrów (Jóźwiak 2001, 2009, Jóźwiak i wsp. 2006).

Pod wpływem depozycji suchej, wilgotnej i mokrej środowisko przyrodnicze zlewni badawczej ZMŚP znajduje się w fazie różnokierunkowych, zaawansowanych i mających cechy narastających przemian ewolucyjnych. Źródłami bezpośrednimi części zanieczyszczeń powietrza, mierzonych w Stacji Bazowej, są elektrownie,  ciepłownie, zakłady przemysłowe, gospodarstwa domowe i komunikacja. Oprócz lokalnych emitorów do odległości 50-100 km istotny wpływ na stan kontaminacji powietrza atmosferycznego w całym regionie świętokrzyskim, według A.Toffela i K.Wolskiego (1996), mają odległe ośrodki miejsko-przemysłowe. Do nich należą przede wszystkim Górnośląski Okręg Przemysłowy i dalekosiężna silna migracja zanieczyszczeń z Ostrawsko-Karwińskiego Okręgu Przemysłowego w Czechach.

 

Program ZMŚP

Od 1994 roku, w reprezentatywnej zlewni I rzedu realizowany jest program pomiarowy ZMŚP dotyczący funkcjonowania środowiska przyrodniczego, zarówno pod względem abiotycznym jak i przyrody ożywionej:

- meteorologia

- zanieczyszczenie powietrza

- chemizm opadów atmosferycznych

- chemizm opadu podkoronowego

- chemizm spływu po pniach

- chemizm opadu organicznego

- chemizm roztworów glebowych

- wody podziemne

- wody powierzchniowe – rzeki

- wody powierzchniowe – jeziora

- metale ciężkie i siarka w porostach

- epifity nadrzewne

- fauna epigeiczna

- uszkodzenia drzew i drzewostanów

W Stacji Monitoringu realizowany jest ponadto program specjalistyczny dotyczący funkcjonowania geoekosystemu w warunkach silnej presji alkalicznej.